Waxaa qoray Fesax Benson iyo Omer Novoselsky • 9 Nofembar 2026

Yeruusaalem, 9 Nofembar, 2026 (TPS-IL) — Beeraleydu waxaa laga yaabaa inay lacag ku bixiyaan bacrimin aysan dhab ahaantii beerahoodu u baahnayn. Cilmi-baarayaal Israa’iili ah ayaa ogaaday in dalagyadu ay xaddi badan oo botaasiyam ah ka soo saari karaan kaydadka dabiiciga ah ee ciidda kuwaas oo inta badan ay baaritaannada caadiga ahi iloobaan, taasoo laga yaabo inay albaabka u furto kharashka bacriminta oo hoos u dhaca iyo habab beereed aad u saxan.

Natiijooyinka ayaa aakhirka ka caawin kara beeraleyda inay yareeyaan kharashka bacriminta ayna iska ilaaliyaan isticmaalka aan loo baahnayn iyadoo la ilaalinayo wax-soo-saarka dalagga. Wareysi ay siiyeen Adeegga Wararka ee Israa’iil (The Press Service of Israel), cilmi-baarayaashu waxay kaga hadleen saameynta ay ku leedahay beeraleyda, waxay sharxeen sababta ay baaritaannada caadiga ah ee ciidda ugu baahan karaan in dib looga fekero, waxayna ka digeen in si xad-dhaaf ah loo yareeyo isticmaalka bacriminta.

Daraasadda, oo ay hoggaaminaysay Dr. Shikma Zaarur oo ka tirsan Jaamacadda Cibraaniga ee Yeruusaalem, ayaa lagu ogaaday in macdanta ciiddu ay bixisay inta u dhaxaysa 50% iyo 74% ee botaasiga ay nuugeen dhirta la koriyey iyadoo aan la helin bacriminta dheeraadka ah ee botaasiga. Natiijadan ayaa caqabad ku ah malo-awaal muddo dheer jiray oo ahaa in kaydadkan macdanta ahi ay nafaqooyinka ku sii daayaan si aad u gaabis ah oo aysan wax ku biirin weyn ku yeelan karin xilliga koritaanka dalagga.

Botaasiyamku waa mid ka mid ah saddex nafaqo oo lagama maarmaan u ah koritaanka dhirta, oo ay weheliyaan naytrojiin iyo fosforos. Beeraleydu waxay si joogto ah u isticmaalaan bacriminta botaasiga si ay u ilaaliyaan wax-soo-saarka dalagga, iyadoo talooyinka guud ahaan lagu saleeyo cabbiraadda nafaqada si fudud looga heli karo ciidda dhexdeeda.

Laakiin baaritaannada caadiga ahi waxay si weyn u iloobaan botaasiga ku dhex xiran macdanta ciidda. In kasta oo saynisyahannadu ay muddo dheer u aqoonsanaayeen kaydadkan inay yihiin il nafaqo oo suurtagal ah, haddana wax-ku-biirintooda ayaa guud ahaan loo arkayey mid aad u gaabis ah oo aan si weyn muhiim u ahayn inta lagu jiro wareegyada koritaanka beeraha.

Natiijooyinka cusub waxay muujinayaan in marka ay dhirtu nuugto botaasiga si fudud loo heli karo, macdantu ay buuxiso sahayda si aad uga dhakhso badan sidii markii hore loo malaynayay.

Il Qarsoon oo Nafaqada Dhirta ah

Si baaritaan loogu sameeyo, kooxda cilmi-baarista, oo ay ku jireen Dr. Ran Erel oo ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista ee Volcani ee Hay’adda Cilmi-baarista Beeraha iyo cilmi-baarayaal ka socda Hay’adda Sahanka Juqraafiga ee Israa’iil iyo Jaamacadda Ben-Guriyoon ee Naqab, ayaa sameeyay tijaabo lagu qaaday aqalka dhirta lagu koriyo oo socotay 13 bilood.

Cilmi-baarayaashu waxay beereen alfalfa, oo ah dalag u baahan xaddi aad u sarreeya oo botaasiyam ah, iyagoo ku beeray saddex nooc oo ciidda beeraha ah oo lagu garto Israa’iil: ciidda dhoobada badan ee ka timaada bannaanka xeebta, ciidda loess ee ka timaada galbeedka Naqab iyo ciidda ciidda guduudan ee aagga Rexofot. Waxay goosteen dhirta 16 jeer iyadoo lagu jiro xaalado koritaan oo degdeg ah iyagoo la socday qaadashada botaasiga iyo isbeddellada ku yimid kiimikada ciidda.

Dhirtu waxay nuugtay inta u dhaxaysa laba iyo ku dhowaad afar jeer in ka badan botaasiga marka loo eego wixii lagu sharxi karay cabbiraadaha caadiga ah ee botaasiga si fudud loo heli karo iyo waxyaabaha dabiiciga ah ee soo gala. Inta u dhaxaysa 50% iyo 74% ee botaasiga ay nuugeen dhirta aan helin bacriminta dheeraadka ah ee botaasiga waxay ka timid kaydadka macdanta ee la iloobay.

Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in cabbirka wax-ku-biirintu uu ka weynaa sidii ay filayeen, in kasta oo daraasadihii hore ay bixiyeen tilmaamo muujinaya in dhirtu heli karto botaasiyam ka baxsan waxa baaritaannada caadiga ahi cabbiraan.

“Waxaan fileynay in carradu ay bixin doonto botaasiyam ka badan intii uu baaritaanka caadiga ahi saadaaliyay,” Zaarur iyo Erel ayaa sidaas u sheegay TPS-IL. “Laakiin ma fileynin in wax-ku-biirinta ka timaada macdanta ciiddu ay noqon doonto mid baaxad weyn oo sidan ah.”

Waxay sheegeen in cilmi-baaristu ay sidoo kale muujisay sida ugu dhakhsaha badan ee cimilaynta macdantu — habka dabiiciga ah ee macdantu ku sii deyso nafaqooyinka — ay u dardargelin karto iyada oo ka jawaabaysa baahida joogtada ah ee dalagga. Kooxdu waxay isticmaashay raad-raacayaasha juqraafi-kiimikada si ay u aqoonsadaan kaydadka macdanta ee bixinaya botaasiga dheeraadka ah.

Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale ogaadeen in carradaha kala duwani ay siyaabo kala duwan uga jawaabeen bacriminta. Ku daridda botaasigu waxay keentay horumar yar oo ku yimid guud ahaan koritaanka dhirta ee ciidda dhoobada badan, taasoo muujinaysa in kaydadkeeda dabiiciga ahi ay dabooli karaan inta badan baahida dalagga intii lagu jiray tijaabada. Taas bedelkeeda, bacrimintu waxay kordhisay noolaha dhirta qiyaastii 13.5% ciidda guduudan ee saboolka ku ah botaasiga.

Bacriminta Saxda ah

Natiijooyinka ayaa u horseedi kara baaritaanno ciidda ah oo aad u casrisan kuwaas oo aan cabbirin oo keliya inta botaasiyam ah ee isla markiiba ay heli karaan dhirtu, laakiin sidoo kale inta laga sii deyn karo si dabiici ah macdanta ciidda inta lagu jiro xilliga koritaanka. Baaritaannada noocan ahi waxay ka caawin karaan la-taliyayaasha beeraha inay toosiyaan talooyinka bacriminta ee beeraha gaarka ah halkii ay ugu horreyn ku tiirsanaan lahaayeen cabbiraadaha caadiga ah.

Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in natiijooyinku ay yeelan karaan muhiimad caalami ah sababtoo ah ciidda alkaline-ka ah ee qaniga ku ah kalsiyumka ee la midka ah kuwa la bartay waxay ku badan yihiin dhammaan badda Mediterranean-ka iyo Bariga Dhexe, iyo sidoo kale qaybo ka mid ah Waqooyiga Ameerika iyo Yurub.

“Waxaan u maleyneynaa, oo aan rajaynaynaa, in natiijooyinkani ay faa’iido u yeelan karaan beeraley badan oo ku nool dalal badan,” ayay u sheegeen TPS-IL.

Si kastaba ha ahaatee, waxay ka digeen in daraasadda loo fasiro sabab looga tago bacriminta botaasiga. Goosasho kasta waxay ciidda ka saartaa botaasiyam, ku tiirsanaanta xad-dhaafka ah ee kaydadka dabiiciga ahna waxay aakhirka wiiqi kartaa bacriminta muddada dheer.

“Si joogto ah u saarista K ka badan inta lagu beddelo waxay aakhirka baabi’in kartaa bacrinta ciidda waxayna sidoo kale saameyn kartaa waxyaabaha kale ee ciidda,” ayay yiraahdeen.

Cilmi-baarayaashu hadda waxay xiiseynayaan inay horumariyaan baaritaanno ciidda ah oo aad u saxan oo la awoodi karo, laakiin waxay adkeeyeen in natiijooyinka marka hore lagu baaro xaaladaha beerta iyo guud ahaan dalagyada iyo noocyada ciidda ee kala duwan. Waxay rajaynayaan inay horumar ka sameeyaan hababka baaritaanka ee wax ku oolka ah sanadaha soo socda.

Daraasadda ayaa lagu daabacay joornaalka ay dib u eegaan aqoonyahannada ee Plant and Soil.