Waxaa qoray Fesax Benson • 9 Nofembar 2026
Yeruusaalem, 9 Nofembar 2026 (TPS-IL) — Iskaashi cilmiyeed oo dhexmaray Israa’iil iyo Hindiya ayaa daaha ka qaaday xiriir aan markii hore la aqoon oo ka dhexeeya dhaqdhaqaaqa makaanikada iyo korontada, iyagoo muujiyay in wareegga hal moolikuyuul uu kordhin karo awooddiisa gudbinta qulqulka korontada ilaa 100 laab.
Cilmi-baarista waxaa dhiirrigeliyay furkii Archimedes, oo ah hab qadiimi ah oo ka kooban daab wareegsan oo ku duuban usha dhexe. Qalabkan oo la ikhtiraacay in ka badan 2,000 oo sano ka hor si biyo loogu qaado, ayaa weli loo adeegsadaa qaar ka mid ah xarumaha korontada biyaha laga dhaliyo. Cilmi-baarayaashu waxay hadda muujiyeen nooc ka mid ah mabda’an oo ku shaqeynaya heerka moolikuyuulka, kaas oo moolikuyuul qaab wareeg ah leh uu wareego, isagoo sidaasna ku noqonaya mid korontada si fiican u gudbiya.
In kasta oo daahfurkan uusan weli tilmaamaynin adeegsi degdeg ah oo ganacsi, haddana waxa uu furi karaa fursado cusub oo lagu naqshadeeyo aaladaha elektaroonigga ah ee heerka moolikuyuulka kuwaas oo dhaqdhaqaaqa makaanikadu ka caawiyo nidaaminta qulqulka korontada.
Cilmi-baarayaal ka tirsan Machad Weizmann ee Sayniska ee Israa’iil iyo la-hawlgalayaashooda caalamiga ah ayaa ogaaday in qulqulka korontadu uu wareejin karo moolikuyuul qaab wareegsan leh, halka wareegga laftiisu uu u fududeynayo elektaroonnada inay dhex maraan. Marka moolikuyuulku ka wareego dhaqdhaqaaq goos-goos ah oo uu u gudbo wareeg joogto ah, qulqulka korontada ee dhex maraya waxa uu kordhi karaa ilaa 100 laab.
Cilmi-baarista, oo Isniintii lagu daabacay joornaalka ay khubaradu dib u eegaan ee *Nature*, waxaa hoggaaminayay Dr. Anil Kumar Singh, oo ah cilmi-baare Hindi ah oo tijaabooyinka ku sameeyay isagoo cilmi-baare postdoctoral ah ka tirsan shaybaarka Prof. Oren Tal ee Machad Weizmann. Singh hadda waa bare ka tirsan Machadka Teknoolojiyadda Hindiya ee Madras.
Iskaashiga caalamiga ah waxaa sidoo kale ku jiray cilmi-baarayaal ka socday Jaamacadda Augsburg ee Jarmalka, Jaamacadda Copenhagen ee Denmark, iyo Jaamacadda Sayniska iyo Teknoolojiyadda ee Huazhong ee Shiinaha.
Moolikuyuul Wareegaya
Kooxda, oo uu kormeerayay Tal, oo ka tirsan Waaxda Fiisigiska Kiimikada iyo Bayoolojiga ee Machad Weizmann, ayaa dhigtay hal moolikuyuul oo qaab wareegsan leh laba koronto-gudbiye (electrodes) oo dahab ah dhexdooda iyadoo lagu jiro xaalado shaybaar oo aad u qabow, heerkul ku dhow eberka buuxa.
Markii cilmi-baarayaashu adeegsadeen tamarta korontada (voltage), waxay arkeen isbedbeddel soo noqnoqda oo ku yimid qulqulka dhex maraya moolikuyuulka. Qaabku wuxuu muujiyay in moolikuyuulku u wareegayay hal jiho. Rogista jihada qulqulka ayaa rogtay qaabka, taasoo muujisay in moolikuyuulku u wareegayay jihada ka soo horjeeda.
Cilmi-baarayaashu waxay markaa kordhiyeen tamarta waxayna arkeen isbeddel weyn. Markii ay dhaaftay xaddid gaar ah, qulqulka dhex marayay moolikuyuulka ayaa sare ugu kacay ilaa 100 laab.
Xisaabintu waxay muujisay in kororkani dhaco marka moolikuyuulku ka beddesho dhaqdhaqaaq googo’an, oo istaag-iyo-biloow ah una wareego wareeg joogto ah. Dhaqdhaqaaqa habsami u socda wuxuu u oggolaanayaa elektaroonnada inay si fudud ku dhex maraan, taasoo moolikuyuulka ka dhigaysa mid korontada aad uga wanaagsan sidii hore.
“Natiijooyinku waxay soo bandhigayaan mabda’ cusub oo shaqo oo loogu talagalay mashiinnada moolikuyuullada: qulqulka korontada ayaa wada moolikuyuulka, halka wareeggiisuna hagaajinayo gudbinta korontada, si isla tamartaas la midka ah qulqul weyn uu u dhex mari karo,” ayuu yiri Tal.
Kooxdu waxay sidoo kale daahfurtay in xaddidka tamarta ee kicinaya kororka qulqulka la hagaajin karo iyadoo la beddelayo qaabka moolikuyuulka.
“Intaa waxaa dheer, waxaan ogaannay inay suurtogal tahay in la xakameeyo xaddidka uu kororka qulqulku ka bilaabmayo iyadoo la kala bixinayo ama la cadaadinayo moolikuyuulka, la mid ah beddelidda xagasha daabaha marawaxadda,” ayuu yiri Tal.
Si tan loo gaaro, cilmi-baarayaashu waxay hagaajiyeen masaafada u dhexeysa koronto-gudbiyeyaasha dahabka ah iyadoo lagu kordhinayo wax ka yar 0.1 nanometer (hal-tobnaad oo ka mid ah bilyankii meel ee mitirka), iyagoo kala bixinaya ama cadaadinaya moolikuyuulka la dhex dhigay.
Natiijooyinku waxay aakhirka gacan ka geysan karaan horumarinta furayaasha elektaroonigga ah ee heerka moolikuyuulka, dareemayaal aad xasaasi u ah iyo mashiinnada moolikuyuullada kuwaas oo isku dara dhaqdhaqaaqa makaanikada iyo xakamaynta korontada. Sababtoo ah gudbinta moolikuyuulku waxay ka jawaabaysaa wareeggiisa, isla markaana tamarta kicisa isbeddelka waxaa lagu hagaajin karaa iyadoo la kala bixinayo ama la cadaadinayo, mabda’u wuxuu ka caawin karaa injineerrada inay soo saaraan qaybo yaryar oo awood u leh inay isbeddellada yaryar ee makaanikada u beddelaan calaamado koronto.




