Waxaa qoray Fesax Benson • 2 Nofeembar 2026

Yeruusaalem, 2 Nofeembar, 2026 (TPS-IL) — Cilmi-baarayaal Israa’iili ah ayaa ogaaday in dhalmo-daysku uu ka kooban yahay wax ka badan hoos u dhac tartiib-tartiib ah oo ku yimaada hormoonnada taranka. Daraasaddoodu waxay tilmaamaysaa xilli gaar ah oo ay jiraan isbeddello bayooloji oo degdeg ah kuwaas oo saameeya nidaamyo badan oo jirka ah xilliga ay haweeneyda caadadeedu si rasmi ah u joogsato.

Natiijooyinka ayaa ka soo horjeeda fahamkii hore ee ahaa in dhalmo-daysku yahay marxalad tartiib-tartiib ah waxayna muujinayaan in saameynta uu ku leeyahay caafimaadka haweenka ay aad uga durugsan tahay hab-dhiska taranka.

Cilmi-baaristan ayaa saameyn ku yeelan karta sida dhakhaatiirtu u wajahaan caafimaadka haweenka ee da’da dhexe, iyadoo soo jeedinaysa in isbeddellada hormoonnada ee la xiriira dhalmo-dayska ay billowdaan inay soo baxaan in ka badan toban sano ka hor inta aysan dhiig-baxa caadadu joogsan. Aqoonsiga marxaladdan bayooloji ee ballaaran waxay siin kartaa dhakhaatiirta iyo haweenka fursad hore oo ay ku gartaan walaacyada caafimaad ee iman kara ayna ku tixgeliyaan tallaabooyin ka-hortag ah.

Dhalmo-daysku wuxuu calaamad u yahay dhammaadka sannadaha taranka ee haweeneyda, isagoo dhaca marka shaqada ugxan-siduhu hoos u dhacdo caadaduna si rasmi ah u joogsato. Guud ahaan waxaa lagu qeexaa 12 bilood oo isku xigta oo bilaa caado ah wuxuuna sida caadiga ah dhacaa inta u dhexeysa da’da 45 iyo 55 jir. Sannadaha ka horreeya dhalmo-dayska, ee loo yaqaanno perimenopause, waxay wataan heerar hormoonno ah oo isbedbeddela oo hoos u dhacaya kuwaas oo keeni kara calaamado ay ka mid yihiin kulayl dareen degdeg ah (hot flashes), khalkhal dhanka hurdada ah iyo isbeddel xagga dabeecadda ah.

Daraasadda ayaa ogaatay isbeddello muhiim ah oo ku yimid 52 ka mid ah 90 nooc oo baaritaannada shaybaarka ah oo laga baaray xogta Maraykanka xilliga ay ku beegnayd caadadii ugu dambeysay. Kuwan waxaa ku jiray tilmaamayaasha caafimaadka lafaha, shaqada beerka iyo kelyaha, iyo kolestaroolka dhiigga iyo dufanka kale, taasoo muujinaysa in dhalmo-daysku saameeyo tiro aad uga ballaaran shaqooyinka jirka marka loo eego sidii hore loo aqoonsanaa.

Cilmi-baarayaashu ma aysan helin qaab la mid ah oo ka dhex jira ragga ay isku da’da yihiin. Haweenka qaata daweynta hormoonnada si ay u maareeyaan calaamadaha dhalmo-dayska ayaa sidoo kale la kulmay isbeddello jireed oo aan sidaa u muuqan, taasoo soo jeedinaysa in daweyntu ay saameyn ku yeelan karto qaar ka mid ah isbeddellada bayooloji ee la xiriira dhalmo-dayska. Si kastaba ha ahaatee, natiijooyinku ma caddaynayaan in daweynta hormoonnadu ay ka hortagto khataraha caafimaad ee la xiriira.

Isbeddelladu Waxay Billowdaan Mar Hore

Natiijo kale oo muhiim ah ayaa ahayd in isbeddellada degdegga ah ee heerarka hormoonnada galmada ay billowdaan 12 ilaa 15 sano ka hor caadadii ugu dambeysay, taasoo ka horreysa intii hore loo qiyaasayay. Maadaama qaar ka mid ah isbeddellada jireed ee la aqoonsaday ay la xiriiraan khataro caafimaad oo kordhay, natiijooyinku waxay tilmaamayaan fursad lagu tixgeliyo daryeel caafimaad oo ka-hortag ah xilli aad uga horreeya dhalmo-dayska laftiisa.

“Daraasaddeenna waxay fursadda daawada ka-hortagga ah u kordhisaa xilli ku dhow toban sano ka hor dhalmo-dayska,” ayuu yiri Prof. Uri Alon oo ka tirsan Machad Weizmann ee Sayniska, oo hoggaaminayay cilmi-baarista. “Si ka sii ballaaran, habka aan soo saarnay wuxuu sidoo kale gacan ka geysan karaa daraasaynta xilliyada kale ee isbeddelka iyo kala-guurka bayooloji, sida qaan-gaarnimada, uurka, ama billowga cudurrada.”

Kooxda cilmi-baarista, oo ay hoggaaminayeen Dr. Glen Pridham iyo Yoav Hayut oo ka tirsan shaybaarka Alon ee Waaxda Bayoolojiga Unugyada Molikuyuulka ee Machadka, ayaa falanqeeyay diiwaannada caafimaad ee qiyaastii 1.3 milyan oo haween ah oo lagu daweeyay Adeegyada Caafimaadka Kalalit, oo ah ururka ugu weyn ee daryeelka caafimaadka ee Israa’iil. Diiwaannadu waxay daboolayeen ku dhowaad 20 sano. Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale baareen xogta Sahanka Qaranka ee Baaritaanka Caafimaadka iyo Nafaqada ee Maraykanka (NHANES). Labada xog-ururin marka la isku daro waxay ka koobnaayeen in ka badan 300 milyan oo natiijooyinka baaritaannada shaybaarka ah.

Daraasaynta dhalmo-dayska iyada oo loo marayo xog-ururinnada caafimaad ee waaweyn ayaa la kulantay caqabad sababtoo ah diiwaannada noocaas ahi guud ahaan ma qeexaan xilliga ay haweenka shakhsiga ah heleen caadadoodii ugu dambeysay. Si wax looga qabto arrintan, cilmi-baarayaashu waxay sameeyeen hab xisaabeed oo laga soo xigtay cilmiga xiddigiska. Xiddig-biyoodyadu waxay isticmaalaan habab la mid ah si ay u saxaan qallooca ku yimaada sawirrada teeleskoobka ayna walxaha aan caddayn u keenaan aragti aad u fiiqan. Kooxda Israa’iil waxay adeegsadeen hab la mid ah si ay xisaabta ugu daraan farqiga u dhexeeya da’da ay haweenku ku maraan dhalmo-dayska, taasoo u oggolaanaysa inay dib u dhisaan isbeddellada bayooloji ee la xiriira caadadii ugu dambeysay.

Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale isbarbardhigeen natiijooyinka shaybaarka ee haweenka qaata daweynta hormoonnada iyo kuwa aan qaadan. 80-ka nooc ee baaritaannada la baaray ee isbarbardhiggan, 39 ka mid ah ayaa muujiyay farqi weyn oo u dhexeeya kooxaha.

Cilmi-baarayaashu waxay xuseen in falanqayntoodu ay ku tiirsaneyd xog-ururin caafimaad oo weyn halkii lala socon lahaa isla haweenka intii lagu jiray marxaladdoodii dhalmo-dayska. Habka xisaabtu wuxuu u oggolaaday inay dib u dhisaan qaababka isbeddelka bayooloji in kasta oo aysan jirin diiwaanno sax ah oo ku saabsan caadooyinkii ugu dambeeyay ee haweenka shakhsiga ah.

Daraasadda waxaa lagu daabacay joornaalka ay dib u eegaan aqoonyahannada ee Nature Medicine.