Waxaa qoray Fesax Benson • 29 Oktoobar 2026
Yeruusaalem, 29 Oktoobar, 2026 (TPS-IL) — Dadka waaweyn ee qaba ootiisamka iyo kuwa aan qabin waxay si isku mid ah u gudan karaan hawl dareen-aragtiyeed ah iyadoo ay maskaxdoodu siyaabo kala duwan uga jawaabeyso khaladaadka, u qiimeyneyso dhibaatada go’aanka, una isticmaaleyso waaya-aragnimadii dhowaa si ay u hagto xulashooyinka mustaqbalka, sida lagu sheegay cilmi-baaris caalami ah oo ay hogaamiyeen cilmi-baarayaal Israa’iili ah.
Natiijooyinka ayaa aakhirka ka caawin kara cilmi-baarayaasha inay si fiican u fahmaan sababta dadka qaba ootiisamka ay ugu kala duwan yihiin sida ay uga jawaabaan ra’yi-celinta iyo xaaladaha isbeddelaya, taasoo suuragal ah inay wargeliso habab shakhsi ahaaneed oo dheeraad ah oo loogu talagalay taageerada. Markii la aqoonsaday saddex farqi oo gaar ah oo ku saabsan sida maskaxdu u qiimeyso khaladaadka, dhibaatada go’aanka iyo waaya-aragnimadii dhowaa, cilmi-baaristu waxay bixisaa waddooyin cusub oo lagu baaro siyaabaha kala duwan ee ootiisamku u saameeyo barashada iyo go’aan qaadashada.
Ootiisamku waa xaalad korriin oo saameyn karta isdhexgalka bulshada, xiriirka, hab-dhaqanka iyo habeynta dareenka, iyadoo awoodaha iyo baahiyaha taageerada ay si weyn ugu kala duwan yihiin shakhsiyaadka. Sababaha saxda ah ee ootiisamka ayaa weli ah kuwo aan caddayn, laakiin waxaa la fahamsan yahay inuu ka dhasho isku-darka adag ee arrimaha hidda-socodka iyo saameynta ku yeelata korriinka hore ee maskaxda.
Daraasadda waxaa hoggaamisay Prof. Merav Ahissar oo ka tirsan Xarunta Sayniska Maskaxda ee Edmond iyo Lily Safra ee Jaamacadda Cibraaniga. Cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen saddex farqi oo gaar ah oo ku saabsan shaqada maskaxda iyo go’aan qaadashada, kuwaas oo ay dib ugu soo saareen tijaabo dabagal ah hal ilaa labo sano ka dib.
“Natiijooyinkayagu waxay muujinayaan in farqiga la xiriira ootiisamka uusan qasab ahayn inuu yahay awoodda loo leeyahay in macluumaadka si sax ah loo fahmo, balse uu yahay sida ay maskaxdu u qiimeyso waaya-aragnimada una isticmaasho si ay u hagto go’aamada mustaqbalka,” ayay tiri Ahissar.
“Waxaan aqoonsannay dhowr habab oo kala duwan kuwaas oo naga caawin kara inaan fahamno sababta la qabsashada xaaladaha sida degdegga ah isu beddelaya ay ugu adkaan karto shakhsiyaadka qaba ootiisamka,” ayay raacisay.
Jawaabo Maskaxeed oo Kala Duwan
Cilmi-baarayaashu waxay ka codsadeen 33 qof oo waaweyn oo qaba ootiisamka iyo 35 qof oo waaweyn oo aan qabin inay dhageystaan lammaane dhawaaqyo ah oo ay aqoonsadaan kooda leh dhawaaqa ka sarreeya. Jawaab kasta ka dib, ka-qaybgalayaashu waxay heleen ra’yi-celin tilmaamaysa inay saxnaayeen iyo in kale. Cilmi-baarayaashu waxay isla markaa duubeen shaqada maskaxdooda iyagoo adeegsanaya electroencephalography (EEG), kaasoo cabbira calaamadaha korontada ee ay soo saarto maskaxdu.
Labada kooxoodba waxay gaareen qiyaastii 70% saxnaan ah, laakiin jawaabaha maskaxdooda iyo go’aamadii xigay ayaa shaaca ka qaaday saddex farqi.
Marka hore, ka-qaybgalayaasha qaba ootiisamka waxay muujiyeen jawaab koronto oo aad uga daciifsan ra’yi-celinta xun. Cilmi-baarayaashu waxay jawaabtan ku cabbireen calaamad loo yaqaan diidmada la xiriirta ra’yi-celinta (feedback-related negativity), taasoo la xiriirta habeynta maskaxdu u sameyso natiijooyinka aan wanaagsaneyn.
Marka labaad, jawaabaha maskaxda ee ka-qaybgalayaasha qaba ootiisamka ayaa ahaa kuwo dareenkoodu yaraa dhibaatada go’aanka. Ka-qaybgalayaasha aan qabin ootiisamka dhexdooda, shaqada maskaxdu way kala duwanayd iyadoo ku xiran sida go’aanku u adkaa. Kala duwanaanshahan ayaa aad uga daciifsanaa ka-qaybgalayaasha qaba ootiisamka.
Marka saddexaad, ka-qaybgalayaasha aan qabin ootiisamka waxay si aad ah u hagaajiyeen go’aamadoodii dambe ka dib tijaabooyin fudud oo ay si sax ah uga jawaabeen. Cilmi-baarayaashu waxay soo jeediyeen in qaabkani uu ka tarjumayey kalsooni weyn oo lagu qabay macluumaadka lagu helay xaaladaha ay ka-qaybgalayaashu ku kalsoonaan kareen xukunkooda. Ka-qaybgalayaasha qaba ootiisamka waxay muujiyeen hagaajin daciif ah, taasoo muujinaysa in waaya-aragnimadii guusha lahayd ee dhowaa ay siyaabo kala duwan u saameeyeen go’aamadoodii dambe.
Natiijooyinku waxay muujinayaan in farqiga labada kooxood uusan ahayn awooddooda guud ee lagu kala saarayo dhawaaqyada, balse uu ahaa sida ay maskaxdoodu u qiimeysay ra’yi-celinta, u qiimeysay dhibaatada go’aanka, uguna isticmaashay waaya-aragnimadii hore si ay u wargeliso xulashooyinka dambe.
Si loo tijaabiyo haddii farqiyadu sii jireen waqti ka dib, cilmi-baarayaashu waxay sameeyeen tijaabo dabagal ah oo ay la yeesheen 51 ka-qaybgalayaal ah hal ilaa labo sano ka dib. Dhammaan saddexda farqi ayaa dib loo soo saaray, cabbiraaduhuna waxay ahaayeen kuwo joogto ah shakhsiyaadka dhexdiisa labada kalfadhi ee tijaabada.
Saddexda cabbir ma aysan ahayn kuwo si weyn isugu xiran, taasoo muujinaysa inay ka tarjumayaan habab kala duwan halkii ay ka ahaan lahaayeen hal hab oo hoose.
Markii ay cilmi-baarayaashu ku dareen cabbiraadaha qaabka barashada mashiinka (machine-learning model), wuxuu ku kala saaray ka-qaybgalayaasha qaba ootiisamka iyo kuwa aan qabin qiyaastii 80% saxnaan ah. Si kastaba ha ahaatee, cilmi-baarayaashu waxay ka digeen in natiijooyinku aysan dhisayn tijaabo lagu ogaanayo ootiisamka.
Tijaabadu si toos ah uma aysan caddayn sida kala duwanaanshahan uu u saameeyo hab-dhaqanka maalinlaha ah ama ma aysan caddayn inay sharraxayaan sababta dadka qaarkood ee qaba ootiisamka ay u arkaan xaaladaha isbeddelaya kuwo adag. Taa beddelkeeda, waxay aqoonsatay qaabab gaar ah oo ku saabsan sida ka-qaybgalayaashu u farsameeyeen macluumaadka una gaareen go’aamo dambe xaalado la xakameynayo hoostooda.
Daraasadda waxaa lagu daabacay bioRxiv, oo ah goob internetka ku taal oo loogu talagalay waraaqaha cilmi-baarista ee aan weli marin dib-u-eegista asxaabta sayniska.
