Waxaa qoray Fesax Benson • 10 Noofambar 2026
Yeruusaalem, 10 Noofambar, 2026 (TPS-IL) — Cilmi-baarayaal Israa’iili ah ayaa aqoonsaday qaab-dhismeed aan hore loo aqoon oo ay unugyada nooli ku dhalin karaan xoogag isu soo jiidaya xagga midba midka kale, iyadoo bixinaysa sharraxaad cusub oo suurtagal ah oo ku saabsan sababta ay unugyadu ugu janjeeraan inay u uruuraan kooxo kooxo. Natiijooyinka ayaa ugu dambeyntii ka caawin kara saynisyahannada inay horumariyaan habab ka wanaagsan oo lagu beero unugyada beddelka ah ee shaybaarrada, taasoo laga yaabo inay faa’iido u yeelato bukaannada qaba gubasho daran ee u baahan beerista maqaarka iyo dadka qaba carjawda waxyeelladu gaartay.
Dr. Assaf Zemel oo ka tirsan Jaamacadda Cibraaniga ee Yeruusaalem ayaa sameeyay nooc xisaabeed muujinaya sida unugyada deriska ahi u abuuri karaan xoog soo jiidasho oo dheeraad ah iyagoo hagaajinaya xoogaggooda jiidista si ay uga jawaabaan midba midka kale. Natiijooyinka ayaa tilmaamaya in unugyadu ay sameeyaan wax ka badan dareemidda iyo ka jawaabista xoogagga makaanikada ah ee ku hareeraysan: Jawaabahooda ayaa sidoo kale abuuri kara xoogag isu soo dhoweynaya.
Fahamka is-dhexgalladan ayaa ka caawin kara cilmi-baarayaasha inay qaabeeyaan walxo ku dhiirrigeliya unugyada inay isugu yimaadaan unugyo habaysan.
Unugyada waxaa ku wareegsan shabakad fiilooyin ah oo loo yaqaan matrix-ka ka baxsan unugyada (extracellular matrix), kaas oo bixiya taageero qaab-dhismeed una gudbiya xoogagga makaanikada. Marka unuggu jiido walxahan, waxay beddeshaa deegaanka jireed ee ay la kulmaan unugyada deriska ah. Unugyadaas ayaa dareema is-beddelka ka dhasha waxayna hagaajiyaan xoogaggooda jiidista, taasoo iyaduna saamaynaysa xoogagga uu la kulmo unuggii koowaad.
In kasta oo saynisyahannadu ay muddo dheer ogaayeen in unugyadu ku wada xiriiraan is-dhexgalka noocan ah ee makaanikada, Zemel waxa uu baaray waxa dhaca marka unugyada deriska ahi ay si joogto ah u hagaajiyaan xoogaggooda iyaga oo ka jawaabaya midba midka kale.
Falanqayntiisa xisaabeed ayaa lagu ogaaday in habayntan labada dhinac ah ay dhaliso is-dhexgal soo jiidasho oo dheeraad ah oo masaafo dhow ah. Marka unugyadu xoojiyaan xoogaggooda jiidista si ay uga jawaabaan kala-bixidda, culeysyada ka dhasha walxaha ku xeeran waxay u janjeeraan inay isu keenaan.
“Waxa igu soo jiiday dhibaatadan ayaa ah in su’aal ku saabsan unugyada nool ay horseedayso fikrad la yaqaan oo ka tirsan fiisigiska unugyada yaryar (molecular physics): sida jawaabaha unugyada ee caadiga ah ee ku wajahan carqaladaynta dibedda ay u abuuri karaan soo jiidasho caalami ah oo u dhexaysa unugyada,” ayuu yiri Zemel.
“Unugyadu aad ayay uga kakan yihiin molecules-ka — waxay si firfircoon u dareemaan una jawaabaan waxyaabaha ku xeeran. Keenidda mabda’ fiisigis aasaasi ah oo la geliyo bayoolojiga waxay naga caawinaysaa inaan fahamno sida jawaabahaasi ay jiidashada deriska ugu beddeli karaan xoog isu keena unugyada,” ayuu raaciyay.
Sida Unugyadu Isugu Yimaadaan
Habkani waxa uu u eg yahay xoogagga van der Waals, oo ah xoogag soo jiidasho oo daciif ah oo u dhexeeya molecules-ka kuwaas oo gacan ka geysta isku haynta maaddada. Nooca Zemel, si kastaba ha ahaatee, soo jiidashadu waxay ka timaaddaa is-beddelka maaddada ku xeeran unugyada nool iyo jawaabaha firfircoon ee unugyada ee ku wajahan isbeddelladaas.
Noocani waxa kale oo uu gacan ka geysan karaa sharraxaadda sababta unugyada lagu beero meelaha jilicsan ay inta badan isugu soo uruuraan kooxo ama shabakado, halka kuwa ku yaal meelaha adag ay ku sii jiri karaan kuwo aad u kala firdhisan.
Noocyadii hore ayaa saadaaliyay in is-dhexgalka laastikada ah ee caadiga ah ee u dhexeeya unugyada uu ugu xooggan yahay marka maaddada taageeraysa ay leedahay adkeysi heer dhexdhexaad ah, isagoo daciifa marka ay maaddadu noqoto mid aad u jilicsan. Soo jiidashada cusub ee la aqoonsaday waxay raacdaa qaab ka duwan: Waxay noqotaa mid aad u xooggan marka maaddada ku xeeran ay jilicsato.
Noocani waxa kale oo uu saadaalinayaa in unugyadu ay ka wareegi karaan kala riixasho una wareegi karaan soo jiidasho marka ay isu soo dhowaadaan. Xitaa marka is-dhexgalkooda guud ee makaanikada uu yahay mid iska caabin ah marka masaafada la eego, hagaajintooda labada dhinac ah waxay dhalin kartaa xoog soo jiidasho oo masaafo dhow ah.
Cilmi-baarista, oo lagu daabacay joornaalka ay asxaabtu dib u eegaan ee Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), ayaa ku salaysnayd falanqayn xisaabeed halkii ay ka ahaan lahayd tijaabooyin lala sameeyay unugyo nool.
