Waxaa qoray Fesax Benson • 25 Oktoobar 2026

Yeruusaalem, 25 Oktoobar 2026 (TPS-IL) — Moodellada garaadka macmalka ah ayaa laga yaabaa inay ku taliyaan baaritaanno caafimaad oo aan loo baahnayn xitaa marka aysan u badnayn inay bukaannadu ka faa’iidaan, iyadoo suurtogalnimadaasi ay si aad ah u kala duwan tahay taasoo ku xiran nooca moodelka la adeegsaday, sida ay ogaatay daraasad Israa’iili ah. Kala duwanaanshuhu wuxuu ugu weynaa xaaladaha ay dhakhaatiirta laftoodu isku khilaafeen tallaabada habboon ee la qaadayo.

Daraasadda, oo ay sameeyeen Adeegyada Caafimaadka Kalalit iyo Jaamacadda Ben-Guriyoon ee Naqab, ayaa qiimaysay lix moodel oo garaadka macmalka ah si loo ogaado inay aqoonsan karaan marka faragelinta caafimaad aysan ahayn mid habboon. Cilmi-baarayaashu waxay ogaadeen in moodelladu ay ku taliyeen baaritaanno ama daawayn aan loo baahnayn 5.4% ka mid ah xaaladaha aysan faragelintu ahayn mid habboon, halka ay si khaldan ugula taliyeen inaan la samayn daryeel lagama maarmaan ahaa 0.6% ka mid ah xaaladaha ay faragelintu waajibka ahayd.

Natiijooyinku waxay muujinayaan daciifnimo iman karta xilli bixiyeyaasha daryeelka caafimaadku ay baarayaan adeegsiga garaadka macmalka ah si uu uga caawiyo hagidda go’aannada caafimaad: moodelladu waxay guud ahaan u shaqayn karaan si wanaagsan laakiin waxay bixin karaan talooyin aad u kala duwan marka caddaymaha caafimaad ama tilmaamaha xirfadeed aysan ahayn kuwo cad.

Baaritaannada aan loo baahnayn waxay daaha ka rogi karaan cillado aan dhib lahayn kuwaasoo horseeda baaritaanno dheeraad ah, gudbinno, mararka qaarna habraacyo jidhka lagu dhex galo ama qalliin. Daryeelka noocaas ah ee dabagalka ah wuxuu sababi karaa welwel, wuxuu baabbi’in karaa kheyraadka daryeelka caafimaadka, wuxuuna bukaannada u bandhigi karaa haliso laga maarmi karayay. Isla mar ahaantaana, taxaddarka xad-dhaafka ah ee ku aaddan baaritaanka ayaa noqon kara mid waxyeello leh haddii uu keeno in la hakiyo daryeel lagama maarmaan ah.

“Bukaannadu waxay dareemaan in baaritaan kale uu keeno kalsooni, laakiin MRI-ga dhabarka ee aan loo baahnayn mararka qaar wuxuu muujiyaa carjaw barakacday ama duugow sidoo kale ku jira dad caafimaad qaba oo aan lahayn xanuun haba yaraatee, halkaasna jidka loo maro welwelka, baaritaanno dheeraad ah, iyo xitaa daawayn aan loo baahnayn wuxuu noqon karaa mid gaaban,” ayuu yiri Dr. Dean Ariyel, oo ah dhakhtar qoys oo ka tirsan Adeegyada Caafimaadka Kalalit isla markaana ah cilmi-baare dhanka garaadka macmalka ah ee caafimaadka oo hoggaamiyay daraasadda.

“Moodellada luuqaddu waxay daawada ka barteen qoraalladeenna, oo ay ku jiraan caadooyinkeenna aan sidaas u wanaagsanayn, waxaanan doonaynay inaan hubinno inay sidoo kale barteen awoodda dib-isugu-celinta marka loo baahdo,” ayuu raaciyay Ariyel. “Xaaladaha badankood, waxay yaqaannaan sida loo joojiyo, waxayna inta badan ku turunturoodaan meelaha aan annagu, dhakhaatiirta ahi, ka labalabaynno.”

Cilmi-baarayaashu waxay soo saareen xaalado caafimaad oo ku salaysan talooyinka ka soo baxay tallaabada Choosing Wisely, oo ah olole caalami ah oo la bilaabay 2012 si looga niyad-jabiyo baaritaannada iyo daawaynta caafimaad ee faa’iidada yar leh ama aan wax faa’iido ah lahayn. Waxay tijaabiyeen lix moodel oo luuqadeed oo ay soo saareen Google, Anthropic, iyo OpenAI waxayna falanqeeyeen kumanaan jawaabo ah.

Xaaladaha ayaa isbarbardhigay duruufo uu isla baaritaankaasi ku noqon karo mid aan loo baahnayn ama mid muhiim ah. Nin dhallinyaro ah oo dhabar xanuun dareemaya ka dib markii uu alaab guri raray, tusaale ahaan, guud ahaan uma baahna sawir-qaadis degdeg ah. Taas bedelkeeda, haweeney horay u soo martay kansarka naasaha oo uu ku soo kordhay dhabar xanuun cusub oo ka sii dara habeenkii ayaa laga yaabaa inay u baahato sawir-qaadis si loo baaro dhibaato halis noqon karta.

Marka ay Dhakhaatiirtu Isku Khilaafaan

Moodelladu waxay aad ugu dhibtoodeen laba nooc oo talooyin ah. Waxay soo jeediyeen ultrasound qanjirka dhuunta ah oo aan loo baahnayn oo loo sameeyo burooyin yaryar 42.8% jawaabaha ka mid ah iyo electrocardiograms joogto ah, oo duuba dhaqdhaqaaqa korontada ee wadnaha, 28.3% jawaabaha ka mid ah kuwaas oo khuseeyay bukaanno khatartoodu hoosayso.

Natiijooyinkani waxay iftiiminayaan dhibaatada ka jirta go’aaminta marka uu baaritaanku yahay mid marmarsiyo leh. Hay’adaha caafimaadku way ku kala duwan yihiin talooyinkooda ku saabsan qiimaynta qaar ka mid ah burooyinka yaryar ee qanjirka dhuunta. Sidoo kale, baahida loo qabo electrocardiogram waxay ku xiran tahay astaamaha bukaanka iyo xaaladaha caafimaad, xitaa marka khatarta guud ay hoosayso.

Kala duwanaanshaha u dhexeeya moodellada ayaa si gaar ah u ahaa mid cajiib ah marka la eego xaaladaha ay xirfadlayaasha caafimaadku isku khilaafeen tallaabada habboon ee la qaadayo. Hal moodel ayaa ku taliyay baaritaan aan loo baahnayn in ka yar 10% jawaabaha, halka mid kale uu sidaas sameeyay 80% jawaabihii isla xaaladahaas. Natiijooyinku waxay muujinayaan in xulashada moodelka garaadka macmalka ah ay si weyn u saameyn karto talada ay bukaannadu helaan xaaladaha caafimaad ee aan la hubin.

“Waxaan jawaabta moodelka luuqadda u maqlaynaa sidii hal cod oo awood leh, sidii iyadoo ay jirto ‘mowqif garaadka macmalka ah’,” ayuu yiri Dr. Guy Lavan, oo ah cilmi-baare sare oo tacliimeed oo ka tirsan Waaxda Injineernimada Warshadaha iyo Maamulka ee Jaamacadda Ben-Guriyoon.

Lavan wuxuu sidoo kale walaac ka muujiyay in moodellada luuqaddu ay beddeli karaan talooyinkooda marka isticmaalayaashu ay ku adkaystaan helitaanka baaritaan, taasoo suurtogal ah inay wax u dhinto awooddooda ah inay bixiyaan hagitaan caafimaad oo joogto ah.

Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in nidaamyada garaadka macmalka ah aan lagu qiimeyn oo keliya awooddooda ah inay aqoonsadaan daryeelka lagama maarmaanka ah balse sidoo kale lagu qiimeeyo awooddooda ah inay aqoonsadaan marka baaritaanku ama daawayntu aysan ahayn mid habboon. Si kastaba ha ahaatee, maadaama ay daraasaddu baartay jawaabaha xaalado caafimaad oo la dhisay, ma caddaynayso sida moodelladu u shaqeyn doonaan marka ay la talinayaan bukaanno dhab ah.

Daraasadda waxaa lagu daabacay joornaalka ay dib u eegaan aqoonyahannada ee Annals of Internal Medicine.