Waxaa qoray Fesax Benson • 19 Oktoobar 2026
Yeruusaalem, 19 Oktoobar, 2026 (TPS-IL) — Daraasad cusub ayaa soo jeedinaysa in la socodka culeyska nafsaaniga ah muddo ka dib ay gacan ka geysan karto aqoonsashada dadka halista ugu jira culeyska daba-dheeraada ee naxdinta kadib (PTSD) ee ka dhashay weerar argagixiso ee 7 Oktoobar 2023. Natiijooyinka ayaa muujinaya in culeyska daran ee bilowga ah uusan qasab ku noqonayn inuu horseedo dhibaatooyin waqti dheer ah, halka calaamaduhu ay kasii dari karaan bilo ka dib xitaa dadka markii hore u muuqday inay si fiican ula qabsanayaan.
Daraasadda oo lagu daabacay joornaalka la faaqido ee Clinical Psychological Science, ayaa baartay jawaab-celinnada nafsaaniga ah ee 1,035 qof oo qaangaar ah oo Israa’iili ah oo u badan Yuhuudi muddo lix bilood ah kadib weerarka. Waxaa hoggaaminayay Dr. Dana Katsoty oo ka tirsan Jaamacadda Cibraaniga ee Yeruusaalem iyo Xarunta Caafimaadka ee Columbia University Irving, iyadoo ay weheliyaan Prof. Ariyel Knafo-Noam oo ka tirsan Jaamacadda Cibraaniga ee Yeruusaalem iyo Prof. Anthony D. Mancini oo ka tirsan Jaamacadda Pace.
Cilmi-baarayaashu waxay qiimeeyeen ka-qaybgalayaasha qiyaastii labo toddobaad kadib weerarka, toddobo toddobaad kadib weerarka, iyo mar kale lix bilood ka dib. Waxay aqoonsadeen afar nooc oo kala duwan oo ah qaababka culeyska nafsaaniga ah.
In ka badan kala bar ka-qaybgalayaasha (54.5%) waxay raaceen qaabka adkeysiga, iyagoo ilaashanaya heerar culeys oo aad u hooseeya kuwaas oo sii yaraaday muddo ka dib. 29.1% kale waxay markii hore la kulmeen culeys daran balse si weyn ayay u soo roonaadeen. Taas lidkeeda, 13.9% waxay la kulmeen culeys sare oo daba-dheeraaday, halka 2.5% ay markii hore soo sheegeen culeys dhex-dhexaad ah ka hor inta aysan calaamadahoodu kasii darin.
Natiijada ugu weyn ee daraasadda ayaa ahayd in qaababkani ay gacan ka geysteen saadaalinta calaamadaha cilladda culeyska naxdinta kadib (PTSD) marka laga joogo lix bilood, xitaa ka dib markii cilmi-baarayaashu ay xisaabiyeen heerarka culeyska ka-qaybgalayaasha ee qiimeyntaas. Sidaas darteed, socodka jawaab-celinta nafsaaniga ah ee qofka waxay bixisay macluumaad laga yaabo in qiimeyn hal mar ah ay seefto.
“Mid ka mid ah fariimaha ugu muhiimsan ee ka soo baxay natiijooyinkeena ayaa ah in culeyska hore uusan qasab ku noqonayn in qofku uu ku socdo waddo ku wajahan dhibaatooyin nafsaani ah oo waqti dheer ah,” ayay tiri Katsoty. “Dad badan oo markii hore la kulmay culeys daran ayaa bogsaday muddo ka dib. Isla markaasna, qiimeyn hal mar ah ma aqoonsan karto qof kasta oo u baahan doona taageero.”
Sababta Dabagalku Muhiim u Yahay
Natiijooyinku waxay soo jeedinayaan in qiimeyno soo noqnoqda ay ka caawin karaan xirfadlayaasha caafimaadka maskaxda inay kala saaraan dadka calaamadahoodu soo roonaanayaan iyo kuwa culeyskoodu sii jiro ama soo baxa mar dambe. Si kastaba ha ahaatee, daraasaddu waxay baartay qaababka la xiriira calaamadaha dambe ee PTSD halkii ay ka tijaabin lahayd haddii baaritaanka soo noqnoqda uu hagaajinayo daawaynta ama bogsashada.
Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale baareen arrimaha la xiriira qaababka kala duwan ee culeyska. Ka-qaybgalayaasha da’da weyn iyo ragga ayaa u badnaa inay raacaan qaabka adkeysiga. Ka-qaybgalayaasha soo sheegay dareenno togan oo dheeraad ah toddobaadyadii ka dambeeyay weerarka iyo kuwa adduunka u arkayay mid guud ahaan ammaan ah ayaa sidoo kale u badnaa inay muujiyaan adkeysi.
La kulanka ballaaran ee dhacdooyinka naxdinta leh ayaa lala xiriiriyay culeyska daba-dheeraada iyo qaabka bogsashada, kaas oo ka-qaybgalayaashu ay la kulmeen culeys daran oo bilow ah ka hor inta aysan soo roonaan. Iskaa-wax-u-qabso joogto ah ka hor dagaalka ayaa sidoo kale lala xiriiriyay natiijooyin wanaagsan, in kasta oo farqigan la arkay inta u dhaxaysa kooxaha adkeysiga iyo bogsashada.
Natiijooyinka ku saabsan naxariista (empathy) ayaa ahaa kuwo aad u adag. Cilmi-baarayaashu waxay kala saareen culeyska naxariista, ama culeyska shakhsi ahaaneed ee ka dhasha jawaabta dhibaatada qof kale, iyo damqashada naxariista, oo ah jawaab-celin shucuureed oo aad ugu janjeerta dhinaca dadka kale. Labaduba waxay la xiriireen kala duwanaanshaha culeyska nafsaaniga ah iyo qaababka la-qabsiga.
Ka-qaybgalayaasha ku jira kooxda adkeysiga ayaa soo sheegay heerarkii ugu hooseeyay ee labada nooc ee naxariista. Damqashada naxariista ayaa sidoo kale lala xiriiriyay bixinta taageerada dadka kale iyo iskaa-wax-u-qabsada, halka culeyska naxariista aan lala xiriirin isla dabeecadahaas caawinta ah. Natiijooyinku waxay soo jeedinayaan in damqashada dadka kale ay la xiriiri karto culeys shucuureed iyo dabeecad bulsho-wadaag labadaba, in kasta oo daraasaddu aysan xaqiijin karin xiriir sabab iyo saameyn ah.
Natiijo dheeraad ah ayaa ahayd in helitaanka taageero bulsho iyo iskaa-wax-u-qabso intii uu socday dagaalka aysan si weyn ula xiriirin afarta qaab ee culeyska. Iskaa-wax-u-qabso ka hor dagaalka, si kastaba ha ahaatee, ayaa lala xiriiriyay culeys bilow ah oo hooseeya iyo fursad weyn oo lagu raaco qaabka adkeysiga halkii laga raaci lahaa qaabka bogsashada.
Cilmi-baarayaashu waxay soo jeediyeen in caadooyinka iskaa-wax-u-qabso ee la aasaasay iyo xaaladaha iskaa-wax-u-qabso ee xilliga dagaalka ay gacan ka geysan karaan sharraxaadda farqiga. Si kastaba ha ahaatee, natiijooyinku ma xaqiijinayaan in iskaa-wax-u-qabsada laftiisu uu sababay natiijooyin nafsaani ah oo wanaagsan.
Daraasaddu waxay gacan ka geysan kartaa xog-siinta sida adeegyada caafimaadka maskaxda ay ula socdaan dadka uu saameeyay dhaawaca maskaxeed ee ballaaran. Qiimeynno soo noqnoqda ayaa laga yaabaa inay gacan ka geystaan aqoonsashada kuwa calaamadahoodu sii jiraan ama soo baxa bilo ka dib, iyadoo laga soocayo dadka la kulma culeys daran oo bilow ah laakiin si tartiib tartiib ah u bogsada. Cilmi-baaris dheeraad ah ayaa loo baahan yahay si loo go’aamiyo haddii habkani uu hagaajinayo natiijooyinka daawaynta, laakiin natiijooyinku waxay soo jeedinayaan in qiimeyn hore oo keliya laga yaabo inaysan bixin sawir buuxa oo ku saabsan baahiyaha nafsaaniga ah ee muddada dheer ee qofka.
