Waxaa qoray Fesax Benson • 20 Oktoobar 2026
Yeruusaalem, 20 Oktoobar, 2026 (TPS-IL) — Tobanaan sano oo cilmi-baaris ah ayaa wax badan ka shaaciyay cudurka Alzheimer-ka, haddana saynisyahannadu weli si buuxda uma fahmin sababta uu bukaanada ugu saameeyo si aad u kala duwan. Daraasad cusub ayaa soo jeedinaysa qaab-dhismeed xisaabeed kombuyuutar oo ka caawin kara cilmi-baarayaasha inay isku xiraan natiijooyinka ka soo baxay qaybaha kala duwan ayna dhisaan sawir aad u dhameystiran oo ku saabsan cudurka.
Cilmi-baarayaal ka socda Israa’iil iyo Maraykanka ayaa ku doodaya in daraasadaha hidde-wadaha, kuwa noolaha iyo kuwa garashada ay inta badan Alzheimer-ka ka eegeen dhinacyo kala duwan. Iyagoo isku xiraya noocyo kombuyuutar oo khaas ah, waxay rajeynayaan inay aqoonsadaan xiriirro gacan ka geysan kara sharraxaadda farqiga u dhexeeya bukaanada ayna ugu dambeyntii wargeliyaan tijaabooyinka caafimaadka iyo daaweynta aadka u beegsan.
Daraasadda waxaa hoggaaminayay Prof. Shahar Arzy oo ka tirsan Jaamacadda Cibraaniga ee Yeruusaalem, iyadoo ay qayb ka ahaayeen saynisyahanka kombuyuutarka Barak Raveh iyo Prof. Gad Marshall oo ka tirsan Dugsiga Caafimaadka ee Harvard. Cilmi-baarayaashu waxay ku doodeen inaysan jirin hal nooc oo si ku filan u qabsan kara kakanaanta cudurka Alzheimer-ka.
Cudurka Alzheimer-ka, oo ah sababta ugu weyn ee waallida adduunka oo dhan, ayaa saameeya malaayiin qof. Waxay la xiriirtaa ururinta aan caadiga ahayn ee borotiinnada amyloid iyo tau ee maskaxda. Caabuqa, waxyeellada xididdada dhiigga, khalkhalka dheef-shiid kiimikaadka iyo hababka kale ee noolaha ayaa sidoo kale laga yaabaa inay gacan ka geystaan koritaankiisa iyo horumarkiisa. Bukaanadu waxay la kulmi karaan isku-dhafan kala duwan oo ah luminta xusuusta, dhibaatooyinka luqadda, wareerka xagga jihada iyo isbeddellada dabeecadda, iyo sidoo kale dhibaatooyinka la xiriira habaynta muuqaalka ama go’aan qaadashada.
“Tani waxay ka dhigan tahay in laba qof oo hela isla baaritaanka cudurka Alzheimer-ka laga yaabo inay dhab ahaantii la kulmaan isku-dhafan aad u kala duwan oo isbeddello noole iyo kuwa garasho ah,” ayuu yiri Arzy.
“Halkii laga raadin lahaa hal sharraxaad oo ku habboon bukaan kasta, waxaan u baahannahay inaan fahanno muuqaalka gaarka ah ee cudurka,” ayuu raaciyay.
Si wax looga qabto kakanaantan, cilmi-baarayaashu waxay soo jeedinayaan hab loo yaqaan metamodeling. Halkii la isku dayi lahaa in la dhiso hal nooc oo aad u weyn oo incorporates macluumaad kasta oo la heli karo, habkani wuxuu isku xiri doonaa noocyo kombuyuutar oo khaas ah oo baaraya sawirrada maskaxda, macluumaadka hidde-wadaha, isbeddellada unugyada, calaamadaha garashada iyo arrimo kale. Xiriirrada xisaabeed ee u dhexeeya noocyada ayaa ka caawin kara cilmi-baarayaasha inay baaraan sida walxahan kala duwani isula xiriiraan.
Haddii la horumariyo oo la ansixiyo, qaab-dhismeedku wuxuu ka caawin karaa cilmi-baarayaasha inay baaraan sababta Alzheimer-ku ugu faafo si kala duwan bukaanada dhexdooda, inay aqoonsadaan qaababka la xiriira muuqaallada kala duwan ee cudurka ayna baaraan sida hababka nooluhu isku saameeyaan.
Waxay sidoo kale u oggolaan kartaa cilmi-baarayaasha inay sameeyaan noocyo mala-awaal ah oo xaalado daaweyn ah ayna sahamiyaan haddii bukaannada leh sifooyin noole oo isku mid ah ay si kala duwan uga jawaabi karaan wax-ka-qabashooyin gaar ah. Natiijooyinka noocaas ah waxay gacan ka geysan karaan wargelinta cilmi-baarista mustaqbalka iyo qaabeynta tijaabooyinka caafimaadka, in kasta oo faa’iidada qaab-dhismeedku ay ku xirnaan doonto horumarin iyo baaritaan dheeraad ah.
Daraasadda waxaa lagu daabacay joornaalka ay dib u eegaan aqoonyahannada ee Brain.
