Waxaa qoray David Israel • 16 Noofambar, 2026
Yeruusaalem, 16 Noofambar, 2026 (TPS-IL) — Labo gorila oo ku nool Safari-ga Raamat Gaan ayaa la duubay iyagoo isku dul koraya oo samaynaya “sallaan nool” si ay hoos ugu soo jiidaan laamo aan markii hore la gaari karin, arrintaas oo ay cilmi-baarayaashu ku tilmaameen xaalad naadir ah oo la diiwaangeliyay oo ku saabsan xallinta dhibaatada si wadajir ah ee dhexmarta daanyeerrada waaweyn.
Dabeecaddan ayaa markii ugu horreysay soo baxday Sebtembar 2024, markii ay daryeelayaasha Xarunta Xannaanada Xoolaha ee Tel Abiib-Raamat Gaan dareemeen labada gorila ee dheddigga ah ee beerta, Amelia iyo Lisha, oo si deggen u cunaya jilif iyo caleemo ka soo go’ay laan weyn oo aad uga sarreysay halka ay gaari kareen. Shaqaaluhu waxay dib u eegeen muuqaallada kamaradaha amniga si ay u ogaadaan sida ay laantaasi halkaas ku timid.
Muuqaalka ayaa muujiyay Amelia oo fuulaysa dhagax ku hoos yaalla geed nooca Peltophorum dubium ah. Lisha ayaa ku biirtay oo si adag afar-addinle ugu istaagtay. Amelia ayaa markaas dhabarka ka kortay Lisha, toos u istaagtay, waxayna isku taagtay si ay u jabiso laan qiyaastii 4.5 mitir ka sarreysa dhulka. Xayndaab koronto ah oo ku wareegsan jirridda geedka ayaa xayawaanka ka hor istaagayay inay geedka laftiisa koraan.
Muuqaal labaad, oo laga duubay Juun 2025, ayaa bixiyay wax ay cilmi-baarayaashu ku tilmaameen faahfaahin muhiim ah. Lisha ayaa u soo dhawaatay Amelia waxayna dhabarka u soo jeedisay xaggeeda, iyadoo diyaar u ah inay qaaddo miisaankeeda. Amelia ma isticmaalin xoog mana isku dayin inay booska u leexiso walaasheed, ka-qaybgalka Lishana wuxuu u muuqday mid ikhtiyaari ah.
Cilmi-baarayaashu waxay hab-dhaqankan u fasirteen iskaashi maxaa yeelay ficillada gorila kasta waxay ku tiirsanaayeen tan kale, waxayna u muuqdeen kuwo u socday isla ujeeddada dhow: keenista laanta hoos.
Wada-shaqayntu markasta ma horseedin cunto la wadaago. Daryeelayaashu waxay sheegeen cunto si nabad ah loo wada cunay dhacdadii 2024 kadib, laakiin taxanihii 2025 Amelia kaligeed ayaa wax cuntay. Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in tani ay muujinayso in iskaashiga lagu raadsado cuntada iyo wadaagiddeedu ay yihiin dhinacyo kala duwan oo ka mid ah dabeecadaha bulsho. Iskaashigan ayaa sidoo kale ah mid aan la filayn, maadaama labada gabdhood ee walaalaha ahi ay seexdaan qolal habeenkii oo kala gaar ah, mar dhif ahna ay is nadiifiyaan, inta badanna aysan waqti badan wada qaadan.
Daraasaddu waxay leedahay xaddidaadyo cadcad. Waxay daboolaysaa kaliya labo xayawaan iyo saddex dhacdo oo la diiwaangeliyay, muuqaalkuna ma muujin karo haddii ay gorilooyinku ku wada xiriireen dhawaaqyo ama tilmaamo daahsoon, ama haddii ay horay u sii qorsheeyeen tallaabooyinkooda.
“Iskaashigani wuu soo noqnoqdaa in kasta oo aysan labadoodu inta badan muujin isu-dhowaansho weyn, iyo xitaa marka aan cuntada la wadaagin dhexdooda intaas kadib,” ayuu yiri Prof. Israel Hershkovitz oo ka tirsan Waaxda Anatomy & Anthropology, Kuliyadda Caafimaadka ee Sackler, Jaamacadda Tel Abiib. Wuxuu sheegay in dabeecaddani ay xiriir la leedahay daraasadda kobaca aadanaha, iyadoo bixinaysa sharraxaad qayb ah oo ku saabsan sidii ay bini’aadamkii hore ugu noolaayeen dhulka bannaan: iyadoo loo marayo taageero bulsho iyo heer sare oo iskaashi ah oo dhici kara iyadoon la helin luuqad ama qorshayn hore.
Michael Levitzky oo ka tirsan Jaamacadda Tel Abiib, ahna ninkii bilaabay hoggaamiyayna daraasadda, ayaa sheegay inuu isla markiiba gartay in muuqaalku muhiim yahay. “Markii aan markii ugu horreysay daawaday muuqaalka, way ii caddayd in tani ay tahay wax aan caadi ahayn,” ayuu yiri. Lisha, ayuu xusay, may ahayn oo kaliya “sallaan-tallaabo” ay walaasheed adeegsato.
“Waxay u muuqatay mid si firfircoon oo raalli ah uga qaybqaadanaysa xallinta dhibaatada, iyadoo ku timid hindisaheeda oo is dhigtay meesha saxda ah, iyadoo aysan Amelia si jireed u hoggaaminayn,” ayuu yiri Levitzky. “Tani waa farqiga u dhexeeya isticmaalka shakhsi kale sidii qalab iyo iskaashi dhab ah.”
Yehonatan Samocha, madaxa Qaybta Daanyeerrada ee safariga, ayaa sheegay in shaqaaluhu aad ugu farxeen balse aysan la yaabin. “Mararka qaarkood, la yaabkayagu wuxuu inoo sheegaa wax badan oo ku saabsan waxa aan ka filanno xayawaanka halkii uu ka sheegi lahaa awoodahooda dhabta ah,” ayuu yiri. Qiimaha daraasadda, ayuu ku daray, wuxuu ku jiraa bixinta diiwaangalin sayniseed oo ku saabsan dabeecadda ay daryeelayaashu ku arkaan shaqadooda maalinlaha ah.
Gorilooyinka ayaa muddo dheer loo tixgelinayay kuwo xagga garaadka ka hooseeya marka la barbardhigo daanyeerrada kale ee waaweyn, ayuu xusay Levitzky. Daraasaadka mustaqbalka ee adeegsanaya diiwaangelin nidaamsan iyo cod-duubid, ayuu sheegay, inay ka caawin karaan cilmi-baarayaasha inay fahmaan sida ay xayawaanku isu waafajiyaan ficilladooda, lagana yaabo inay wax ka muujiyaan asalka iskaashiga bini’aadamka.
Hershkovitz, dhankiisa, wuxuu sheegay in tirada yar ee u-kuur-galka aysan qarinaynin muhiimadooda. “Waxay furayaan daaqad muujinaysa awoodda ay gorilooyinku u leeyihiin inay wax ka bartaan khibradda, isku dubbaridaan ficilladooda, ayna uga faa’iidaystaan midba midka kale iyo hareerahooda si ay u gaaraan yool ay wadaagaan,” ayuu yiri.



